خلاصه کلی
در پی امضای تفاهمنامه اخیر میان آمریکا و جمهوری اسلامی، واکنشهای گستردهای در هر دو کشور و منطقه در حال شکلگیری است. این تفاهمنامه با انتقادهای شدیدی از سوی دموکراتها و بخشی از جمهوریخواهان در کنگره آمریکا مواجه شده که آن را نشانه ضعف دولت ترامپ، تسلیم در برابر ایران و نادیده گرفتن متحدان میدانند. در مقابل، دونالد ترامپ این توافق را نوعی «تسلیم کامل» از سوی تهران و نتیجه «شکست کامل نظامی» ایران قلمداد کرده است.
در ایران نیز این توافق با بحثهای داخلی همراه بوده، به طوری که شماری از اصولگرایان پس از پیام منسوب به مجتبی خامنهای، از نادیده گرفتن دیدگاه «رهبر» در روند مذاکرات انتقاد کرده و خواستار پاسخگویی حامیان آن شدهاند. همزمان، مذاکرات پیگیری این تفاهمنامه در سوئیس به دلیل آنچه از سوی تهران حملات اسرائیل به جنوب لبنان عنوان شده، به حالت تعلیق درآمده است.
واکنشها در آمریکا به تفاهمنامه با ایران
سناتورهای دموکرات نظیر الکس پادیلا و جاش گاتهایمر، این تفاهمنامه را «تسلیم کامل آمریکا» و نشانه «ضعف و استیصال» دولت ترامپ دانستهاند که به سود جمهوری اسلامی تمام شده و هیچیک از اهداف اصلی آمریکا را محقق نساخته است. چاک شومر، رهبر اقلیت دموکرات در سنا، نیز با انتقاد از «بیکفایتی ترامپ»، تاکید کرد دموکراتها از اختصاص «صدها میلیارد دلار» به ایران حمایت نخواهند کرد. سناتور مارتین هاینریش دموکرات نیز به کنایه گفت که جمهوریخواهان خود به جای او در حال انتقاد از این توافق هستند.
در میان جمهوریخواهان نیز واکنشها متفاوت بوده است؛ جان تون، رهبر اکثریت سنا، با احتیاط این تفاهمنامه را «گامی در مسیر درست» خواند اما تاکید کرد هرگونه مشوق اقتصادی باید مشروط به پایبندی ایران به تعهدات، بهویژه در حوزه هستهای، باشد. با این حال، بسیاری از سناتورهای جمهوریخواه، از جمله تام کاتن و دب فیشر، نسبت به دادن امتیازهای اقتصادی به ایران و عدم شفافیت در مورد برنامه موشکی و هستهای ابراز نگرانی شدید کرده و خواستار جزئیات بیشتر شدهاند. یک سناتور جمهوریخواه ناشناس نیز از «سطح بالای ناامیدی و نارضایتی» در سنا ابراز بدبینی کرده است. در این میان، دونالد ترامپ تفاهمنامه را نوعی «تسلیم کامل» از سوی تهران خوانده و ادعا کرده که آمریکا ایران را از نظر نظامی «کاملاً شکست داده» و محاصره دریایی موثری علیه آن اعمال کرده است. پنتاگون نیز در حال آمادهسازی درخواست ۸۰ میلیارد دلار بودجه تکمیلی برای تامین هزینههای جنگ با ایران و تعهدات دیگر است.
جزئیات و ابعاد مالی تفاهمنامه
بر اساس گزارش فایننشالتایمز و اظهارات یک مقام دیپلماتیک، تفاهمنامه به ایران اجازه میدهد به ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی مسدودشده خود در قطر دسترسی پیدا کند، مشروط بر اینکه این مبلغ برای خرید کالاهای بشردوستانه و غیرمشمول تحریم (ترجیحاً محصولات آمریکایی) هزینه شود. یک مقام آمریکایی نیز تایید کرد که واشینگتن بخشی از داراییهای مسدودشده ایران را در قبال «رفتار مناسب» تهران، از جمله تحویل اورانیوم غنیشده، آزاد خواهد کرد. فرستاده ترامپ، استیو ویتکاف، نیز به قانونگذاران آمریکایی اطلاع داده که تهران قرار است بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را دعوت کند و روند شناسایی محل نگهداری مواد غنیشده را آغاز کند.
تعلیق مذاکرات و تنشهای منطقهای
مذاکرات برنامهریزیشده میان تهران و واشینگتن در سوئیس که قرار بود روز جمعه برای آغاز اجرای تفاهمنامه برگزار شود، به تعویق افتاده است. وبسایت اکسیوس دلیل احتمالی آن را موضع جمهوری اسلامی درباره نقض آتشبس در لبنان از سوی اسرائیل عنوان کرد و سپس المیادین به نقل از منابع خود، تعلیق سفر هیات مذاکرهکننده ایران به سوئیس را به دلیل ادامه حملات اسرائیل به جنوب لبنان تایید کرد. کاخ سفید نیز لغو سفر جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، به ژنو را به دلیل «پیچیدگیهای لجستیکی و هماهنگیهای مربوط به مذاکرات» اعلام کرد. دونالد ترامپ در پستی خواستار «آتشبس کامل در همه جبههها، از جمله لبنان، حزبالله و اسرائیل» شد.
واکنشها در ایران و موضوع تنگه هرمز
پس از پیامی منسوب به مجتبی خامنهای درباره تفاهمنامه با آمریکا، شماری از چهرههای اصولگرا و نمایندگان مجلس از «نادیده گرفتن دیدگاه رهبر جمهوری اسلامی» در روند مذاکرات انتقاد کرده و خواستار پاسخگویی حامیان آن شدهاند. محمدمنان رییسی و محسن مقصودی در این باره اظهار نظر کردند. در مقابل، مسعود پزشکیان، رییس دولت، در نامهای به مجتبی خامنهای، اجازه او برای آغاز مذاکرات را مایه خرسندی دانست و به «حراست از حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت» متعهد شد.
شورای عالی امنیت ملی ایران نیز بیانیهای درباره «یادداشت تفاهم اسلامآباد» (احتمالاً اشاره به تفاهمنامه با آمریکا) صادر کرد که بر اساس آن کشتیهای تجاری متقاضی عبور از تنگه هرمز باید درخواست خود را به «مدیریت آبراه خلیج فارس» (PGSA.ir) ارسال کنند. این شورا اعلام کرد که به مدت شصت روز هیچ هزینهای از متقاضیان اخذ نخواهد شد و این هزینهها توسط دولت ایران تأمین میشود. حسین شریعتمداری، نماینده رهبر در کیهان، نیز با رویکردی تهاجمی گفت با اعمال حاکمیت بر تنگه هرمز میتوان اموال آمریکا و متحدانش را توقیف کرد و در پاسخ به محاصره دریایی، از شلیک موشک به سمت بابالمندب سخن گفت.
بازتابها در اسرائیل
روزنامه هاآرتص نوشت که تفاهمنامه ترامپ با جمهوری اسلامی، برخلاف انتظار بنیامین نتانیاهو، به تقویت موقعیت سیاسی او منجر نشده و شکافی بیسابقه میان واشینگتن و تلآویو ایجاد کرده است. در اسرائیل این توافق به طور گسترده «فاجعهبار» تلقی میشود و حتی شماری از مقامهای ارشد امنیتی و نظامی آن را «فاجعه راهبردی» میدانند. ایتامار بنگویر، وزیر امنیت ملی اسرائیل، در واکنش به انتقادهای معاون رییسجمهوری آمریکا، خواستار برخورد با جمهوری اسلامی همانند آلمان نازی در جنگ جهانی دوم شد. این در حالی است که کانال ۱۲ اسرائیل گزارش داد نتانیاهو در گفتوگوهای اخیر با مقامهای آمریکایی از این تفاهمنامه انتقاد نکرده و گفته است در صورت پایبندی تهران، «موفقیت بزرگی» خواهد بود؛ این گزارش حاکی از فشارهای داخلی از سوی وزرای راستگرا بر نتانیاهو است.