خلاصه کلی
امضای «تفاهمنامه اسلامآباد» بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا که به صورت الکترونیکی و با میانجیگری نخستوزیر پاکستان انجام شد، مهمترین رویداد ۱۲ ساعت گذشته بود. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، امضای خود را در ورسای تایید کرد و اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران نیز پیشتر به بررسی ایده امضای الکترونیکی اشاره کرده بود. این تفاهمنامه بلافاصله اجرایی شده است.
واکنش بازار و جهان به تفاهمنامه
همزمان با اعلام امضای این تفاهمنامه که به پایان جنگ ایران و آمریکا منجر میشود، قیمت نفت خام برنت دریای شمال با کاهش بیش از ۲ درصدی به حدود ۷۷ دلار و ۸۲ سنت رسید و عملاً به محدوده قیمت پیش از شروع جنگ بازگشت.
در سطح بینالمللی، استقبالها و انتقادهایی نسبت به این توافق مطرح شد. آنتونی آلبانیزی، نخستوزیر استرالیا، از این تفاهمنامه به عنوان «یک پیشرفت واقعاً مهم» استقبال کرد و آن را راهی برای کاهش تنشها و بازگشایی تنگه هرمز دانست، هرچند هشدار داد که پیامدهای جنگ بر قیمت سوخت ممکن است ادامه یابد و بر لزوم جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای تاکید کرد. راف چیکونی، رئیس کمیته مشترک اطلاعات و امنیت پارلمان استرالیا نیز ضمن استقبال، خواستار عدم بیتفاوتی جامعه جهانی نسبت به سرکوب داخلی در ایران شد. لیندزی گراهام، سناتور جمهوریخواه آمریکا، نیز امضای این تفاهمنامه را به نفع آمریکا دانست و آن را گامی در جهت بازگشایی تنگه هرمز و توقف درگیریها قلمداد کرد، اما درباره حصول توافقی قابل راستیآزمایی بر سر برنامه هستهای ابراز تردید کرد.
در مقابل، نیکی هیلی، سفیر پیشین آمریکا در سازمان ملل، این توافق را «اشتباهی بزرگ» خواند و گفت آمریکا در حال پرداخت پول برای بازسازی تهدیدی است که پیشتر آن را هدف قرار داده بود. مارک لوین، مفسر محافظهکار آمریکایی نیز ضمن انتقاد، نسبت به پایبندی ایران به تعهداتش ابراز تردید کرد. مارک وارنر، سناتور دموکرات، نیز ابراز نگرانی کرد که این توافق شامل برنامه موشکی بالستیک ایران یا راه حل مشخصی برای مسئله هستهای نباشد و آن را «اشتباهی» دانست که آمریکا را قویتر نکرده است.
مفاد تفاهمنامه و شروط آمریکا
متن کامل ۱۴ بندی تفاهمنامه، که توسط ایرنا و بیبیسی منتشر شده و تقریباً یکسان است، شامل تعهد آمریکا برای تدوین برنامه بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار و ارائه مجوزهای لازم برای معاملات اولیه است. این تفاهمنامه بر «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها، از جمله لبنان» و احترام به تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان تاکید دارد که میتواند به خروج اسرائیل از جنوب لبنان منجر شود.
مقامهای ارشد دولت آمریکا تاکید کردند که امتیازات اقتصادی توافق فقط در صورت اجرای تعهدات حکومت ایران و به صورت تدریجی، قابل راستیآزمایی و مشروط به رفتار تهران عملی خواهد شد. آنها تصریح کردند که بند مربوط به پایان عملیات نظامی، تعهد تازهای برای واشینگتن ایجاد نمیکند، بلکه چارچوبی است که گشایش اقتصادی تنها در صورت عمل ایران به تعهداتش اتفاق میافتد. جیدی ونس، معاون رئیسجمهوری آمریکا، نیز تاکید کرد که تفاهمنامه بر «رفتار» متمرکز است نه «شعارها»، و رهبری جدید ایران بر اساس عملکردش قضاوت خواهد شد، به خصوص در مورد نحوه برخورد با مردم و معترضان. آمریکا همچنین تاکید کرده است که تفاهمنامه خود توافق نهایی نیست و هر یک از طرفین تا زمان دستیابی به توافق جامع (با ضربالاجل ۶۰ روزه) میتوانند از مذاکرات خارج شوند.
موضع ایران و نگرانیهای منطقهای
محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی و مذاکرهکننده ارشد ایران، در مصاحبهای اعلام کرد که مذاکره را یک «روش مبارزه» میداند و با آنچه از طریق مذاکره به دست آمده، چندین برابر بیش از اقدامات نظامی است. او با اشاره به نقش ترامپ در کشتن قاسم سلیمانی، از مذاکره با وی «کراهت شدید» داشت اما به درخواست مقامات مسئولیت مذاکرات را پذیرفت.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، نیز گفت: «موشکهای ایران فقط برای شلیک شدن هستند نه برای مذاکره» و در مورد توانایی دفاعی ایران با هیچ طرفی مذاکره نخواهد شد. وی افزود که سازوکارهای مدیریت تنگه هرمز تا حدود زیادی با عمان بسته شده و ایران در ازای خدمات در تنگه هرمز هزینه دریافت خواهد کرد. بقایی همچنین تاکید کرد که انتقال مواد غنیشده هستهای به خارج از ایران «غیرقابل قبول» است و رقیقسازی مواد غنیشده به عنوان یک گزینه مطرح شده است.
شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان سعودی، اعلام کرد که هیچ اطلاعاتی درباره صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری ایران ندارد. او بر لزوم بازسازی اعتماد بین ایران و کشورهای منطقه پیش از هرگونه همکاری اقتصادی یا سرمایهگذاری متقابل تاکید کرد و دستیابی به یک توافق هستهای «مستحکم» با تضمینها و سازوکارهای راستیآزمایی قوی را خواستار شد.